---
title: "Sztuka komunikacji międzykulturowej w strategii biznesowej z Moniką Sarapą"
description: "Monika Sarapa, właścicielka szkoły Custom Made, tłumaczy, dlaczego przed wejściem na nowy rynek firma musi poznać jego kulturę, a nie tylko język."
podcast: "Globalne Horyzonty"
host: "Rafał Moszkowców"
guest:
  name: "Monika Sarapa"
  role: "Właścicielka szkoły językowej Custom Made, certyfikowana coach językowa ICF"
  company: "Custom Made"
topics:
  - "komunikacja międzykulturowa"
  - "neurolanguage coaching"
  - "ekspansja zagraniczna"
  - "nauka języków w biznesie"
  - "sztuczna inteligencja w edukacji"
duration_min: 62
published_at: 2025-04-10
video_url: "https://www.youtube.com/watch?v=H3E4nWmdIes"
url: "https://moszkowcow.com/pl/podcast/monika-sarapa-custom-made-kultura-biznesowa/"
---

# Sztuka komunikacji międzykulturowej w strategii biznesowej z Moniką Sarapą

## O gościu

- **Kim jest:** Monika Sarapa, właścicielka warszawskiej szkoły językowej Custom Made, certyfikowana coach językowa z akredytacją ICF i pionierka innowacyjnego podejścia do nauki języków obcych. Wcześniej lektorka języka angielskiego (głównie biznesowego i prawniczego) oraz project managerka w firmie IT, z certyfikatem Scrum Mastera.
- **Czym się zajmuje:** Prowadzi szkołę pracującą wyłącznie z klientami biznesowymi. Dla każdej firmy tworzy indywidualny program łączący cele językowe z biznesowymi, uzupełniony o szkolenia z kultury. Stosuje metodę neurolanguage coachingu oraz elementy Agile i Scruma w nauczaniu.
- **O czym rozmawiamy:** O drodze do założenia szkoły, neurolanguage coachingu, tym, dlaczego warto uczyć się na krótkoterminowych celach, językach, których uczy szkoła, najczęstszych wyzwaniach kulturowych w ekspansji zagranicznej (m.in. przykład Malezji i Indii), wpływie AI na naukę języków, przyszłości kontaktu człowiek-człowiek jako usługi premium oraz radach dla firm przygotowujących ekspansję.
- **Gdzie ją szukać:** LinkedIn (Monika Sarapa) oraz Custom Made.

## Najlepsze cytaty

> „Przygotowanie językowe to za mało.”

> „Człowiek będzie tym premium, a AI będzie szeroko dostępne.”

> „Lepiej zapobiegać niż leczyć.”

> „Ja polecam najpierw się przygotować, a potem podbijać rynki, żeby zaoszczędzić pieniądze.”

## Transkrypt

Prowadzący: Rafał Moszkowców. Gościni: Monika Sarapa.

### Wstęp

**Rafał:** Witam Was serdecznie w kolejnym odcinku podcastu Globalne Horyzonty. Dzisiaj mam ogromną przyjemność gościć wyjątkową osobę, która łączy świat biznesu, edukacji językowej i nowoczesnych technologii. Moją gościnią jest Monika Sarapa, właścicielka szkoły językowej Custom Made z Warszawy, certyfikowana coach językowa z akredytacją ICF oraz pionierka w dziedzinie innowacyjnego podejścia do nauki języków obcych. W dzisiejszym odcinku Globalnych Horyzontów zagłębimy się w tematy związane z nauką języków obcych w kontekście biznesowym. Poznamy tajniki szkoleń z kultury biznesowej oraz dowiemy się więcej o jej doświadczeniach we wspieraniu firm podczas ekspansji zagranicznej. Jestem przekonany, że dzisiejszy odcinek dostarczy wam mnóstwo wartościowej wiedzy i inspiracji. Monika, witaj w Globalnych Horyzontach.

**Monika:** Dzięki, dzięki wielkie. Rafał, bardzo ci dziękuję za zaproszenie. Cieszę się, że dzisiaj porozmawiamy trochę więcej o różnych aspektach kulturowych.

**Rafał:** Super, ja też się cieszę. Zawsze zaczynam od tego, że przyjemność jest póki co po mojej stronie, zobaczymy, co się stanie na końcu. Fajnie, że jesteś. Mam kilka ciekawych pytań. Ekspansja zagraniczna, ale powiązana z kulturą, z językiem, interesuje mnie niesamowicie. Naszych słuchaczy na pewno, a moich klientów bez dwóch zdań, bo to jest aspekt, który nie zawsze jest bardzo dobrze zaopiekowany. Pamiętam, że jak się poznaliśmy, to miałem taki tik: kurde, tutaj musimy porozmawiać, bo ty robisz takie rzeczy, które są bardzo ważne, a często niedoceniane.

### Dlaczego Monika Sarapa założyła szkołę językową Custom Made?

**Rafał:** Twoja ścieżka nie jest taka standardowa. Co cię zainspirowało do założenia szkoły językowej, która skupia się na tych aspektach kulturowych w kontekście biznesowym? Skąd to się wzięło?

**Monika:** Wiesz co, to tak naprawdę dwie różne inspiracje. Do założenia szkoły zainspirowały mnie dwa doświadczenia. Byłam kiedyś lektorem języka angielskiego, głównie biznesowego, trochę prawniczego. Kiedy miałam doświadczenie pracy w szkołach językowych, które stawiały na naukę typowo książkową, to były pierwsze inspiracje, żeby pójść własną ścieżką. Zaczęłam wtedy współpracować bezpośrednio z firmami, bo bardzo nie lubiłam sztampowego uczenia języka, czyli jedziemy sobie po prostu kolejną stroną z książki. Kursanci musieli się uczyć wielu rzeczy, które totalnie im się nie przydawały. Potem miałam małą przerwę, która też jest dość istotna, bo pracowałam w firmie IT jako project manager, więc totalnie inne doświadczenie. To doświadczenie pokazało mi, jak ważne jest dla mnie podejmowanie decyzji, za które mogę wziąć pełną odpowiedzialność, bo wiem, dlaczego ją biorę. Nie narzucane decyzje przez kogoś z góry, ale totalnie moje. Te dwa doświadczenia, czyli bycie lektorem i tworzenie spersonalizowanej ścieżki nauczania dla klienta biznesowego plus możliwość podejmowania własnych decyzji, za które mogę wziąć odpowiedzialność, skłoniły mnie do założenia szkoły językowej.

Sam aspekt szkoleń językowych uzupełnionych o kulturę narodził się trochę później, w trakcie istnienia szkoły, bardzo organicznie, z potrzeby klienta. Klient się rozwijał, próbował swoich sił w ekspansji zagranicznej i, jak niestety jest w większości w Polsce, najpierw idziemy w ekspansję, a potem patrzymy, co nam nie idzie i gdzie musimy zastosować jakieś fiksy. Okazało się, że tym fiksem jest poznanie kultury już po fakcie, więc z tego wzięło się uzupełnienie szkoleń językowych o aspekt kulturowy. Naturalnie stwierdziłam: no tak, rzeczywiście, to jest coś, czego firmy nie biorą pod uwagę na samym początku. Przyznaję, że niestety większość naszych klientów to grupa, która dopiero stosuje fix, zamiast przygotowywać się od samego początku, czyli najpierw poznać kulturę. Raczej jedziemy na rynek, a potem będziemy patrzeć, co nam nie idzie.

**Rafał:** Ja to też często obserwuję. Biorę udział w technicznym aspekcie, nie mówię o logistyce, tylko o marketingu, w tym się specjalizuję. Jesteśmy w stanie skalować firmy na różne rynki. Pomagamy im też skalować się w Polsce i tu najczęściej dobrze radzą sobie z kulturą i aspektami językowymi, ale na inne kraje często o tym trąbię. Nie jestem w stanie oczywiście niczego wymuszać ani, broń Boże, brać za to odpowiedzialności, ale często mówię o tym, czy jakiekolwiek badanie w tym kontekście zostało wykonane, albo czy pracownicy customer service są przeszkoleni, jak obsługiwać drogich państwa z Francji na przykład, bo to jest trochę inna obsługa niż w Polsce. Rozumiem te twoje motywy i uważam, że taka usługa, którą oferujesz, jest potrzebna. Przygotowanie tego typu może oszczędzić mnóstwo siana, mówiąc bardzo kolokwialnie, czyli pieniędzy, w przyszłości.

### Czym jest neurolanguage coaching w nauce języka?

**Rafał:** Doczytałem jeszcze, że jest neurolanguage coaching, taka metoda.

**Monika:** Tak, zgadza się.

**Rafał:** Szczerze mówiąc, nie wiem, co to jest, i myślę, że większość naszych słuchaczy też nie wie. Czym właściwie jest ten neurolanguage coaching, czyli coaching językowy? Czy to nie jest tylko fancy word? Czym się różni od tradycyjnego nauczania języka? Jakbyś mogła to trochę przybliżyć.

**Monika:** Jasne. Neurolanguage coaching, rozbijając te słowa na czynniki pierwsze, łączy kilka rzeczy. Neuro wzięło się od badań nad mózgiem, czyli neuronauka, a po polsku chyba bardziej neurobiologia. To są lata badań nad tym, jak funkcjonuje nasz mózg, co go pobudza do aktywności, w jaki sposób najlepiej mu się pracuje. To część tego podejścia. Potem mamy language, czyli cała metoda jest wykorzystywana w nauce języka. A coaching jest trochę dodatkiem, bo chodzi o zamknięcie całej metody w schemat zaczerpnięty z coachingu: praca na celach krótkoterminowych, a właściwie przede wszystkim rozbijanie tego na krótkoterminowe cele, zaraz powiem dlaczego. Praca na motywacji i stosowanie narzędzi coachingowych, jak chociażby naprowadzenie kursanta na to, że on też musi wziąć odpowiedzialność za swój proces nauki. Co dziwne, rzadko kursanci, którzy chcą nauczyć się języka, zdają sobie sprawę, że powinni też wziąć odpowiedzialność za to, że się go próbują nauczyć.

Najczęściej jest tak, że idę na kurs i oczekuję, że lektor wbije mi jakimś magicznym sposobem do głowy całą swoją wiedzę, przeleje ją magicznym, niewidzialnym lejkiem, i po pół roku nauki będę wiedział wszystko, co on mi przekazał. Natomiast ucząc się czegokolwiek, powinniśmy wziąć trochę więcej odpowiedzialności: wiedzieć, po co to robimy, dlaczego chcemy, a jeżeli już chcemy i się deklarujemy, to musimy też zrobić swoją robotę, żeby to utrwalić, zutylizować tę wiedzę, no i jednak pracować też w domu. To trzy elementy, które się na to składają.

### Jak działa nauka na celach krótkoterminowych i mocnych stronach?

**Monika:** Sama metoda opiera się właśnie na pracy na celach krótkoterminowych. Określamy cel główny, na przykład potrzebujesz przygotować się do prezentacji na forum, na konferencji zagranicznej. To bardzo szerokie pojęcie, prawda? Rozbijamy je na mniejsze cele: robiąc prezentację, potrzebujesz przedstawić siebie, przedstawić koncept, agendę, następnie zrobić wstęp, opowiedzieć, jaki masz temat, rozwinąć go, podziękować i jeszcze zrobić na koniec networking. To każdy drobny cel, nad którym pracujemy trochę osobno, po to żeby twój mózg dostał na koniec każdego zrealizowanego celu informację, że osiągnął sukces, czyli taki strzał dopaminowy, strzał motywacyjny, że pewne kroki, które po kolei realizuje, zostały osiągnięte. Bo jeżeli przyjmiemy, że chcę się nauczyć języka na poziomie B1, to można się go uczyć i uczyć i uczyć i w pewnych momentach nawet nie zauważysz, co de facto osiągnąłeś. Możesz sobie policzyć, że okej, zrealizowałem gramatykę, past simple, present simple, present perfect, nauczyłem się, chociaż jeszcze nie umiem stosować tak dobrze w praktyce, albo nauczyłem się tysiąca słówek, ale jak się zastanowisz, do czego mi to jest potrzebne, jak mogę to zutylizować w realnym życiu, to czasem ciężko jest to określić. Więc pracujemy na motywacji, na tym, że osiągnęliśmy pewne kroki milowe.

W tej metodzie pracujemy też na iteracjach. Jeżeli wypracowaliśmy na przykład cel zrobienia wstępu do prezentacji, to na koniec sprawdzamy, czy wszystko jest zrealizowane, czy dana osoba jest w stanie to rzeczywiście zrobić na tyle zadowalająco, żeby kursant był z tego dumny. To kursant ma powiedzieć: tak, to jest to, na czym mi zależało. Ale jeżeli nie, ma prawo powiedzieć: nie, chciałbym w kolejnej iteracji zamiast przejść od razu do kolejnego celu jeszcze nad tym popracować. Całkowitą kontrolę nad procesem swojej nauki przejmuje kursant, nazwijmy to coachee. Ta metoda, to też z coachingu, jest skierowana do osób, które wiedzą konkretnie, czego chcą. Stąd najczęściej kieruję ją do prezesów, dyrektorów, menedżerów wyższego szczebla, właścicieli firm, ze względu na to, że oni naprawdę wiedzą, do czego konkretnie w danym momencie potrzebują się przygotować, co konkretnie potrzebują poćwiczyć, czyli mają swoje konkretne cele. Nie mówię, że osoby na niższych stanowiskach mogłyby tego nie wiedzieć, ale jest rzadkością, że mają aktualnie tak bardzo precyzyjny cel. Jest im to ciężej określić. Być może to kwestia decyzyjności. Nie chciałabym tego z góry określać, ale z doświadczenia osoby na wyższych szczeblach mają konkretne potrzeby tu i teraz, jak wspomniana prezentacja albo wystąpienie na konferencji.

**Rafał:** To oparte o takie strzały dopaminowe. Dużo jest teraz takich zabaw, gier, aplikacji, ale to bardzo logiczny pomysł na uczenie języka. Jak sobie wszyscy pewnie przypominamy, a ja na pewno, moje uczenie się języka angielskiego w modelu polskiej pruskiej szkoły, jak ja na nią mówię, było koszmarem. Boże, jakie to było złe. Niczego de facto się nie nauczyłem. Więcej na zmywaku w Anglii się nauczyłem niż przez te 7-8 lat chodzenia do polskiej szkoły. Między innymi dlatego, że tam nie było żadnej dopaminy. Tam był tylko po prostu kortyzol w strzykawkach.

**Monika:** Tak, to prawda.

**Rafał:** I też nie było żadnego celu. Cel był taki, żeby się prześlizgnąć dalej. Bardzo fajne jest, że korzystasz z neuroscience do tego, żeby uczyć ludzi języka, jeszcze w kontekście kulturowym, bo mi się wydaje, że to przynosi lepsze rezultaty. A jeżeli o cokolwiek tu chodzi, to właśnie o rezultaty.

**Monika:** Dodam jeszcze, że ważnym aspektem, który też przemycamy do innych kursów, jest to, żeby pracować na twoich mocnych stronach, bo na pewno nie każdy z nas uczy się w ten sam sposób: nie każdy jest wzrokowcem, słuchowcem czy kinestetykiem, więc to robi bardzo dużą różnicę. Jeżeli weźmiemy pod uwagę twoje mocne strony jako kursanta, czyli w jaki sposób lubisz się uczyć, co negatywnie cię triggeruje, a co pozytywnie stymuluje do nauki, jakiego rodzaju aktywności lubisz, jakie powodują u ciebie łatwiejsze zapamiętywanie i łatwiejsze przekładanie na sytuacje realne, to na takim rodzaju aktywności potem pracujemy. Tak, żebyś mógł jak najszybciej, jak najprzyjemniej osiągnąć założone cele. Bo jeżeli masz przyjemność z nauki, to motywacja jest cały czas gdzieś tam podtrzymywana i efekt osiąga się łatwiej i bardziej stale, najdłużej się utrzymuje.

**Rafał:** Zdecydowanie, tak jesteśmy zaprogramowani, więc myślę, że to mega pomaga.

### Jakich języków uczy szkoła Custom Made i w jakich projektach?

**Rafał:** W jakich językach pracuje twoja szkoła? Z ciekawości: czy to są jakieś egzotyczne języki, czy bardziej lokalne, z perspektywy europejskiej?

**Monika:** My pracujemy z firmami i nastawiamy się na pracę tylko i wyłącznie z klientem biznesowym, ze względu na to, że możemy im zaproponować ciekawsze programy. Szyjemy dla każdego indywidualny program tak, żeby osiągnęli oprócz celów językowych także swoje cele biznesowe. Jak możesz się domyślić, firmy najczęściej stawiają na język angielski, ze względu na to, że jest najbardziej uniwersalny.

**Rafał:** Lingua franca dzisiaj.

**Monika:** Dokładnie, taki globalny język, który możemy zastosować nawet przy ekspansji międzynarodowej. Jeżeli masz w planach więcej niż jeden kraj, to z biznesowego punktu widzenia jest to najbardziej uniwersalna inwestycja. Oczywiście zdarzają nam się też projekty w innych językach, jak na przykład język polski dla obcokrajowców, gdzie dyrektorzy firm międzynarodowych przyjeżdżają do Polski objąć stanowisko prezesa czy dyrektora regionalnego. Trzeba ich nauczyć chociażby języka polskiego. Oczywiście jest też niemiecki, aczkolwiek nie jest aż tak popularny jak w poprzednich latach, co ciekawe. Uczymy też włoskiego i widzę wzrost zainteresowania, być może dlatego, że lubią, polecę Włochy.

**Rafał:** Elenę Ferrante, jak kiedyś przeczytam w oryginale, to po prostu sam sobie buziaka wyślę. To jest tak piękny język.

**Monika:** Bardzo melodyjny i ekspresyjny, prawda? Cudowny. Nie jest aż tak trudny, chociaż gramatycznie niektóre aspekty są dość tricky. Kiedyś podjęłam próbę uczenia się, zarzuciłam, ale być może wrócę. Język hiszpański też zyskuje na popularności, głównie chyba ze względu na inwestycje w nieruchomości naszych rodaków. Biura nieruchomości czy pośrednicy też są bardzo zainteresowani tym językiem.

**Rafał:** Ciekawe, że główne polskie ośrodki w Hiszpanii są w Marbelli.

**Monika:** No właśnie, najczęstsza destynacja obecnie od naszych rodaków, którzy chcą wyemigrować do Hiszpanii. Z bardziej egzotycznych języków myślę, że norweski. Mam teraz projekt wspólnie z kolegą, który też ma szkołę językową. Realizujemy bardzo ciekawy projekt: uczenie języka norweskiego hinduskich pielęgniarek, które relokują się do Norwegii. I tu jest ciekawa rzecz, że łączymy tak naprawdę trzy kultury. W większości to są lektorzy polscy, którzy studiowali język norweski, więc mamy kulturę polską, która musi przeżyć ten clash kulturowy z Indiami, bo spotykają się z tymi hinduskimi pielęgniarkami, co przynosi czasem bardzo ciekawe sytuacje. A na końcu tej nitki mamy kulturę Norwegii, którą też trzeba przełożyć i uzupełnić w ramach nauki języka, bo w momencie relokacji muszą odnaleźć się w nowej kulturze. Bardzo ciekawy projekt.

**Rafał:** Fajne projekty. Myślę, że tego będzie więcej.

### Z jakimi wyzwaniami kulturowymi mierzą się firmy w ekspansji?

**Rafał:** Jako firma, która pracuje z polskimi firmami robiącymi ekspansję zagraniczną, jakie najczęstsze wyzwania kulturowe spotykają polskie firmy podczas ekspansji? Mamy taką swoją długą listę, ale jestem ciekawy, czy ty masz swoją.

**Monika:** Ciężko mi powiedzieć, czy jest długa czy krótka. Podejrzewam, że możemy wymieniać kolejne problemy. Najczęstszy problem to niezrozumienie. Chociażby w szkoleniach. Mamy klienta, który otworzył swoje filie w Malezji i w Indiach. Najpierw to zrobili, czyli najpierw podeszli do ekspansji, zatrudnili tam osoby, które były koordynatorami i odpowiadały za zatrudnianie pracowników na miejscu. Rozsądnie podeszli do tematu, bo wiadomo, że wtedy łatwiej o komunikację: osoba, która jest na miejscu i jest chociażby Malezyjczykiem czy Hindusem, zna swoją kulturę, więc łatwo jej się skomunikować. Problem pojawił się dopiero wtedy, kiedy trzeba było te osoby zderzyć z pracownikami, którzy są tutaj w Polsce, chociażby z działem szkoleń. Dział szkoleń odpowiadał globalnie, na wszystkie oddziały, za wdrażanie w kulturę organizacyjną firmy, za onboarding, nie wiem, jakie jeszcze szkolenia, ale generalnie musieli przeszkolić pracowników, którzy znajdowali się zarówno w Malezji, jak i w Indiach.

Problem pojawił się taki, że podczas tych szkoleń pracownicy przytakiwali, mówili, że wszystko rozumieją, wszystko było okej, niby szkolenie odbyło się z sukcesem. Natomiast po szkoleniu okazywało się, że ci pracownicy tak naprawdę za wiele z tego nie wynieśli. Pierwszym wnioskiem działu szkoleń było, że widocznie ich angielski jako szkoleniowców jest za słaby, może źle coś przekazały, bo to były akurat panie, więc poprosiły o stworzenie dla nich odrębnej grupy kursowej, która miałaby się skupiać na angielskim w kontekście szkoleniowym. Dopytaliśmy jeszcze, jaka jest potrzeba i czy jest problem, który trzeba zaadresować. Wynikła cała ta historia o szkoleniach prowadzonych dla Malezji i Indii, więc zapytaliśmy, czy w takim razie odbyły się jakieś wewnętrzne, firmowe szkolenia z zapoznania z kulturą. I nagle taki obraz, który mam przed oczami, pewnie w filmach często się widzi: cisza i tylko świerszcze grają.

**Rafał:** Tumbleweed.

**Monika:** Tak. Pojawiła się od razu lampeczka: aha, czyli nie było. Już wiemy, gdzie może leżeć problem, bo sam angielski całego działu szkoleń nie był najgorszy. To był poziom B1, a niektóre panie miały już nawet B2, więc niestety. Najwyższy to C2, to level native. B2 to jest mocne.

**Rafał:** To bardzo ciekawe, bo to takie bardzo niedoceniane, ta kwestia kulturowa. Naprawdę rozumiem, że niektórzy w firmach nie zdają sobie sprawy z wagi tego. Będziemy tu grzmieli, że to jest ważne i trzeba się do tego przygotować, po prostu trzeba zrobić. Czasami to może mieć prostą formę, wydaje mi się: trzeba kupić dobrą książkę, dobry ciekawy kurs, a najlepiej złapać kogoś z tej kultury i przyprowadzić go do firmy, niech opowie w kontekście komunikacji, co jest dobrze widziane, co źle. I tu mogą być prozaiczne rzeczy: w Bułgarii na przykład jak mówisz tak, to w Polsce mówisz nie, a jak w Polsce mówisz nie, to tam myślą, że to tak. Banały teoretycznie. Nie chcę tego spłycać, absolutnie, wręcz odwrotnie, ale te proste rzeczy też trzeba pokryć, bo nam, właścicielom firm, prezesom, kierownikom od ekspansji, pewne rzeczy wydają się oczywiste, a nasi pracownicy mogą nie mieć tej świadomości. I potem ten clash kulturowy, jak ładnie powiedziałaś po polsku, następuje i jest pytanie, dlaczego to nie działa albo dlaczego dochodowość przedsięwzięcia nie jest taka, jak sobie założyliśmy, dlaczego nie możemy zrealizować celów, KPI. Ale zobacz, gdzie poszła pierwsza myśl: czy angielski jest dobry? A nie w kontekście, czy my się umiemy komunikować.

**Monika:** A najciekawsze jest to, że prawdopodobnie jednym z sygnałów mogło być to, że w kulturze azjatyckiej zazwyczaj nie mówi się wprost „nie wiem, nie rozumiem”, bo to coś, co wywodzi się z zachowania twarzy, z zachowania honoru. Oni po prostu nie mówią tego wprost. Takie proste rzeczy jak niezadawanie pytań zamkniętych, typu tak lub nie, tylko zadanie pytania otwartego: wtedy ta osoba nie ma problemu, że straciła twarz, używając tej metafory, i nie musi powiedzieć, że nie wie, nie rozumie, że być może jest przez to głupsza. Odpowiadają na pytanie otwarte, udzielają szerokiej odpowiedzi, co zrozumieli bądź czego nie zrozumieli. Czasami to są takie proste fiksy, oczywiście to jeden z elementów, ale warto wiedzieć, podejmując jakąkolwiek współpracę z krajami azjatyckimi. Widziałam kiedyś prosty, prozaiczny przykład, filmik na YouTube: turysta pyta o drogę i pyta, czy to w tę stronę. Znowu pytanie zamknięte, tak lub nie. Pierwsza napotkana osoba mówi: tak. Pyta następną napotkaną osobę, pokazując w przeciwnym kierunku, czy to w tę stronę, i ta osoba też potwierdza: tak. Generalnie możesz sobie wybrać, w którą stronę chcesz pójść.

**Rafał:** Dokładnie. Przypomniała mi się książka Erin Meyer, „Mapy kulturowe”, generalnie o tym, jak skutecznie komunikować się w biznesie. Nie uzurpuję sobie roli eksperta, bo ty jesteś ekspertką i na pewno nie ja, i nawet nie mówię ludziom, co mają zrobić. Uważam po prostu, że trzeba zacząć jakoś to robić i przechodzić te kwestie kulturowe. Żeby poukładać sobie w głowie, gdzie się w ogóle pozycjonujemy względem ludzi, z którymi będziemy pracować, komunikować się, do których będziemy sprzedawać, książka Erin Meyer może być podstawą do zmiany myślenia albo do zaczęcia myślenia w odpowiednim kierunku. Pokazuje dużo naukowych podstaw do tego, żeby zrozumieć, że pewne rzeczy warto zrobić, i nie są takie odległe, jak mogłyby się wydawać, a potencjalne korzyści z tego zrozumienia są gigantyczne. Zawsze się śmieję, że standardowe procedury operacyjne nie rozwiążą wszystkiego, a myślenie o innych ludziach jest równie ważne, i o tym, jak się z nimi komunikujemy.

### Jak AI zmienia naukę języków obcych w biznesie?

**Rafał:** Mam jeszcze kilka ciekawych pytań. O przyszłości edukacji językowej. Brzmi to trochę pompatycznie, ale nie uciekniemy od tego, że mamy rewolucję technologiczną na miarę, i niech tu sobie każdy wstawi, co chce, bo różne rzeczy słyszałem: lądowanie na Marsie, parowóz, internet, ogień, włócznia, Prometeusz. Bez względu na to, co wstawimy w ten ukuty przeze mnie nawias, jest to rewolucja technologiczna na gigantyczną skalę. Zastanawiam się, jak myślisz o edukacji językowej w biznesie w dobie rozwoju, głównie generatywnej, sztucznej inteligencji. Czy implementujesz już te rozwiązania, czy planujesz? Jak widzisz twoją pracę w kontekście tych zmian technologicznych?

**Monika:** Jestem straszną fanką różnych nowych technologii, więc od razu wszystko testuję. Często dostaję pytanie, czy za chwilę kursy językowe przestaną w ogóle istnieć. Ja traktuję AI jako wsparcie, więc jak najbardziej używamy AI w naszej pracy codziennej, chociażby wspiera nas w analizie dużej liczby materiałów językowych, które już mamy, i w usprawnianiu naszych programów. Każdy program przygotowujemy osobno dla każdej firmy, bo każda firma ma odrębne cele biznesowe, więc to sporo pracy, i AI nas tu wspiera. Możemy załadować dużą liczbę naszych wewnętrznych danych i materiałów i przygotować programy ramowe, które potem tylko musimy zrefine'ować. Znowu zabrakło mi polskiego słowa.

**Rafał:** A propos kwestii kulturowych.

**Monika:** Tak, prawie. Jakoś usprawnić, ulepszyć.

**Rafał:** Ostatnio ktoś powiedział po polsku „sfine-tune'ować”.

**Monika:** Tak, dokładnie.

**Rafał:** Kurczę, niesamowite, jak bardzo anglicyzmy, kultura języka angielskiego, szczególnie w technologii, wsiąka w nas.

**Monika:** To często jest uwarunkowane tym, jak często używasz danego języka. W pewnym momencie zaczyna ci zastępować inny język, którym się posługujesz. Pamiętam, że jak byłam na studiach tłumaczeniowych, angielski z niemieckim, po iluś latach, jak szłam na zajęcia tłumaczeniowe z niemieckiego, to pojawiały mi się w głowie tylko angielskie słowa i konstrukcje, a jak szłam na zajęcia z angielskiego, to myślałam tylko po niemiecku. Ciężko mi się przełączało. Ostatnio widzę, że coraz trudniej mój mózg funkcjonuje w języku polskim, bo więcej wsiąkam i pochłaniam tego angielskiego.

**Rafał:** Absolutnie ja też tak mam. Często jak coś nagram i potem odsłuchuję, to mówię: o rany, nawet nie zastanowiłem się, że powiedziałem to anglicyzmem. Przez to, że mieszkałem wiele lat w Wielkiej Brytanii, używam wspaniałej odmiany języka polskiego pod tytułem Ponglish. To absurdalny język komunikacji, niezrozumiały dla Anglików, niezrozumiały dla Hindusów, niezrozumiały dla Polaków w Polsce, a zrozumiały tylko dla Polaków w UK. Czasami dziwnie się tego słucha i sam byłem tego częścią. Ale wracając do AI w twojej branży: jak myślisz, polewitujmy trochę w hipotezach, na podstawie tego, co wiesz i co już zrobiłaś, gdzie to może pójść? Nie chodzi, żebyśmy mówili, że ojej, będziemy się bali albo nie, tylko jak patrzysz na to, co jest dostępne dzisiaj, i stawiamy tezę, że to będzie się rozwijać dalej. Jak to wspomoże, zmieni twoją pracę?

**Monika:** Myślę, że w ogóle ułatwi ludziom dostęp do ćwiczenia tej najważniejszej umiejętności, czyli speakingu. Już teraz można z ChatGPT czy z innymi aplikacjami sobie pokonwersować. W momencie, kiedy masz lekcję z lektorem, z nativem czy z kimkolwiek raz w tygodniu czy dwa razy, to wciąż jest mało. Do tej pory pomiędzy tymi lekcjami kursanci mieli możliwość poćwiczyć słownictwo w ćwiczeniach, poczytać, posłuchać, i ta praca sprowadzała się do biernej znajomości języka, a mieli problem z dalszym ćwiczeniem: poza lekcjami nie mogli ćwiczyć języka, o ile na przykład w pracy go nie używali albo nie mieli znajomych. W tym momencie to już jest dostępne, możesz w wolnej chwili konwersować z AI, ćwiczyć po angielsku. Jeśli jesteś dobry w promptowaniu, możesz tak zaprogramować, żeby poprawiał twoje błędy. W przyszłości myślę, że zaprojektowanie rozwiązań, które będą ciekawe i użyteczne, wspierające twój progres językowy, będzie na porządku dziennym, czyli uzupełnienie komunikacji naturalnej, czy z lektorem, czy z partnerem biznesowym. Nie sądzę, że totalnie przejdziemy na tłumaczy elektronicznych, przynajmniej nie w najbliższej przyszłości.

**Rafał:** Co to znaczy najbliższa przyszłość w kontekście rozwoju AI? Ktoś mi ostatnio powiedział: Rafał, najbliższa przyszłość w kontekście rozwoju AI to tydzień.

**Monika:** No właśnie. Wydaje mi się, że to jest jeszcze przed nami, już pojawiały się rozwiązania takie jak instant translator: podłączasz do ucha słuchawkę i masz tłumaczenie na bieżąco z pewnym lagiem, bo on musi najpierw przeprocesować wkład drugiego języka, przetłumaczyć na twój i dopiero potem przetłumaczyć ciebie. Wciąż ludzie będą chcieli mimo wszystko sami konwersować. To będzie fajny fix na szybko: musisz się z kimś skomunikować na już, nie masz czasu uczyć się nowego języka, chociażby chińskiego, a musisz zacząć współpracę z Chinami. To się dzieje teraz mailowo: nie masz czasu nauczyć się chińskiego, ale możesz wrzucić to w translator i wysłać maila po chińsku. Czy jest poprawny, trudno mi ocenić, ale jest to dostępne. Załóżmy, że ktoś będzie potrzebował szybko się skomunikować z dostawcą z Chin. Nie ma możliwości, żeby w kilka dni nauczył się chińskiego, więc może z translatora skorzysta. Ale uczenie języka samo w sobie wciąż będzie popularne, bo lubimy podróżować i chcielibyśmy sami zagłębić się w kulturę.

### Czy nauka języka z człowiekiem stanie się usługą premium?

**Rafał:** Widzisz, jakie piękne nawiązanie. Szczerze mówiąc, jak o tym myślę, miałem tysiąc myśli w głowie. Pierwsza, mała ciekawostka: polska firma, której kłaniam się codziennie, bo jest cudowna, robi świetne rzeczy i prowadzą ją ludzie, których odwaga mnie inspiruje, ElevenLabs. Ostatnio chyba w Komisji Europejskiej, nie chciałbym nic przeinaczyć, ale tak mi się wydaje, było takie tłumaczenie na konferencjach, budkowe, nie pamiętam, jak się nazywa.

**Monika:** Symultaniczne.

**Rafał:** Okej. Wdrożyli AI i to działa płynnie, na skalę, na wszystkie języki, dzięki rozwiązaniom, które ElevenLabs ma w kontekście audio i tłumaczeń symultanicznych. Więc jak myślę o tym, co powiedziałaś, i patrzę na rynek, na świat, to totalna hipoteza, ale moje przekonanie jest takie, że ludzie w większości nie będą się uczyć języków.

**Monika:** W większości prawdopodobnie. Też mam poczucie, że to będzie bardziej usługa premium, dla tych zainteresowanych, którzy rzeczywiście chcieliby mieć kontakt z człowiekiem, z kulturą. Chcesz wyjechać na dłużej, popodróżować po Azji czy po Hiszpanii i chcesz poczuć tę kulturę na żywo, prawdziwą, żeby móc porozmawiać z właścicielem restauracji czy baru, popytać go, jak mu się żyje, jak funkcjonuje rynek w Hiszpanii. Na pewno będzie ograniczenie takiego zainteresowania. Po prostu jako ludzie jesteśmy leniwi, jeżeli mamy szybsze i łatwiejsze rozwiązania.

**Rafał:** Jaka niepopularna teza.

**Monika:** Ale tak jest. Wszystkie rozwiązania technologiczne są po to, żeby nam ułatwiać życie, ale te ułatwienia prowadzą do tego, że się rozleniwiamy.

**Rafał:** Myślę, że robimy jeszcze więcej rzeczy, których w ogóle nie powinniśmy robić. Wszystkie narzędzia ułatwiające życie, które mają nam oszczędzić czas. Jako ludzie mamy obsesję na punkcie kontroli naszego życia i czasu, to kwestia filozoficzna. Projektujemy większość rzeczy po to, żeby odzyskać czas, a tak naprawdę czasu się nie da odzyskać, bo on w ogóle nie jest nasz. Ale wracając do tego, co mówiłaś o nauczaniu: wyłapałem, że to będzie premium, custom made, by the way.

**Monika:** Wykłady.

**Rafał:** Ostatnio rozmawiałem z inną osobą, z innej branży, i też wysnuliśmy konkluzję, że relacje międzyludzkie, interpersonalne będą w niskiej podaży, a w wysokim popycie. Bo wszystko przyspiesza, im mamy więcej AI narzędzi, tym teoretycznie powinniśmy mieć więcej czasu, a paradoks polega na tym, że mamy go mniej, i to będzie premium. Konferencje kiedyś kosztowały niewiele i można było jechać po całym świecie, a dzisiaj normalna cena to kilkaset euro, bo możesz spotkać innego humanoida. W nauczaniu języka też to czuję, mam nadzieję, że się mylę. Mogę spotkać się z Moniką, stać mnie na to, ona mnie nauczy, będzie motywować i inspirować do rozwoju językowego czy pogłębiania kultur. Ale gro mojej nauki, jeżeli już będzie się odbywać, to będzie się odbywać z personalną asystentką Moniką, wirtualną. Jak ty będziesz uczyć albo twój zespół, będą konsultacje, gdzie można się dotknąć, handshake'i, a gro będzie się odbywać za pomocą twojej cyfrowej wersji, bo te cyfrowe wersje już dzisiaj są.

**Monika:** Ale idziesz w tym kroku, bo zobacz, że w tym momencie już spotkania stacjonarne, że rzeczywiście możesz się dotknąć wzajemnie, przybić sobie piątkę, są bardziej premium niż bardzo popularne na ten moment spotkania online, bo oszczędzają nam czas. Idąc dalej, przejdziemy do interakcji człowiek-AI. Człowiek będzie tym premium, a AI będzie szeroko dostępne.

**Rafał:** Będziemy naszymi kopiami cyfrowymi. Nawet się z tego nie śmieję, trochę może, bo to głupio brzmi: co ja kopię, co ja jestem, Dolly, ta owieczka? Czy będę jakimś hologramem? Jezu, nie wiem. We mnie są dwa nurty myślenia. Jeden, że to super, że to się rozwija, że w tym kierunku idziemy, to inspirujące i ekscytujące, a z drugiej strony: co tu się dzieje, nigdy za tym nie nadążę. Świat popada w paranoję, w obsesję oszczędzania czasu, robienia AI, zalewają nas fake newsy. Ciężko mi złapać ten środek. Ale myślę, że każdy, kto to dotyka, ma takie dual thinking: z jednej strony spoko, chciałbym w tym uczestniczyć, a z drugiej potęga tych narzędzi jest tak olbrzymia, że można się zagubić.

### Czy AI i oszczędzanie czasu dotyczą też krajów rozwijających się?

**Monika:** Zdecydowanie. Ale też trzeba się zastanowić, czy to nie jest tak, że w naszej bańce to się tak szybko rozwija, a niekoniecznie jest to tak popularne wśród reszty społeczeństwa. W świecie kapitalizmu czas jest bardzo ważny, a jak pojedziesz do krajów tak zwanego trzeciego świata, gdzie ludzie są biedni, ale wciąż szczęśliwi, to dla nich czas też jest ważny, ale oni nie wypełniają go, nie wiem, co do sekundy pracą, tylko relacjami ze swoją rodziną, przyjaciółmi. Tam jest zupełnie inne postrzeganie czasu. U nas, gdzie króluje kapitalizm, idziemy w kierunku stosowania coraz lepszych usprawnień, oszczędzaczy czasu, taki trochę word formation sobie tu zastosuję. Wszystkie narzędzia, które mogą nam oszczędzić czas, w tym AI. Natomiast to nie znaczy, że będą popularne w skali 50 procent ludzkości. Być może to tylko 30, może 20 procent. Zobaczymy, jak szybko się rozwinie.

**Rafał:** Skala dostępności będzie się poszerzała. To trochę tak jak z internetem. Nie chcę wracać do tych kolei żelaznych, o których mówiłaś.

**Monika:** Z drugiej strony, przepraszam, że przerwę, jeśli chodzi o naukę języka, AI może mieć też pozytywny efekt dla krajów biedniejszych, czy afrykańskich, czy biednych azjatyckich, gdzie ludzie szukają kontaktu z innymi krajami, żeby się wybić, wyjechać albo zacząć pracować w większych firmach. Może się okazać, że dzięki AI i temu, jak bardzo jest dostępne, jak będzie tanie, ci ludzie będą mieli szansę nauczyć się języka obcego, na przykład angielskiego, i otworzyć sobie drzwi do tak zwanego lepszego świata, większych zarobków dla siebie i swojej rodziny.

**Rafał:** Oby tak było. Fajnie by było, żeby ten próg dostępności do nauki, rozwoju obniżał się tak, żeby łatwiej było wskoczyć ludziom z krajów rozwijających się, ale zresztą z każdego kraju i z każdej klasy społecznej. Nie wiem, może dlatego jestem defetystą, ale zawsze widzę więcej zagrożeń. Nie dlatego, że mi to przeszkadza albo że nie będę korzystał. Jestem adwokatem używania tych narzędzi w określonych celach, ale w kontekście dezinformacji, paraliżu społecznego, politycznych turbulencji mam poczucie: jak temu zapobiec? Nie umiem znaleźć rozwiązania, bo jestem za słaby intelektualnie na to, ale boję się, czy ludzie będą chcieli znaleźć rozwiązanie. Nie chcę kończyć negatywnie, więc spoko, ale takie rozważania są bardzo fajne, bo mam taki plan, że za rok z większością moich gości wrócę do tego fragmentu filozoficznego, gdzie rozważamy te rzeczy, i zobaczę, co się spełniło, co nie, albo jak bardzo moje myślenie się myliło.

**Monika:** Mam nadzieję, że to zrobisz. Bardzo chętnie posłucham takiego rozliczenia.

**Rafał:** Zrobię, możesz na mnie liczyć. To się już nagrało, więc nie ma szans, nie cofnę się.

### Jak Agile i Scrum pomagają w nauce języków?

**Rafał:** Sekunda jeszcze na osobiste refleksje. Co sprawia ci największą satysfakcję w tym, co robisz? Bo możesz robić inne rzeczy, a robisz akurat to.

**Monika:** Chyba tak naprawdę pole do kreatywności, bo mimo że staram się skupiać na strategii, na rozwoju, poniekąd na sprzedaży, to gdzieś ciągle coś dłubię, wyszukuję, modyfikuję i wprowadzam czasami nawet szkolenia bezpośrednio, sama, albo moi lektorzy, korzystając z połączenia różnych dziedzin i wdrażania ich do nauczania angielskiego. Porozmawialiśmy o neurolanguage coachingu, ale same narzędzia coachingowe stosuję też w zupełnie innych rodzajach kursów językowych, do których coraz częściej staram się wdrażać elementy Agile i Scruma. Tak jak wspomniałam, pracowałam w firmie IT i przy okazji zrobiłam sobie certyfikację Scrum Mastera. Zapoznałam się wtedy, co prawda 10-12 lat temu, i powiem szczerze, że wtedy w Polsce może nie rozwijał się poprawnie ten Scrum, ale sama idea Scruma strasznie mi się spodobała i szukałam, gdzie można to zastosować. Od jakiegoś czasu w końcu znalazłam zastosowanie w kursach językowych. W programach, zwłaszcza dla nowych klientów, staram się to jak najszerzej przemycać: korzystając z coachingu, praca na małych celach, korzystamy też z podziału na kamienie milowe, nazwane w Scrumie sprintami, i tak pracujemy nad programami: układając programy, dzielimy je na sprinty, na iteracje, na usprawnianie, na tak zwane review. Wdrażamy w naukę języka nie tylko coaching, ale i Agile. To chyba sprawia mi największą frajdę, no i oczywiście włączanie w to wszystko różnych kultur, bo uwielbiam.

**Rafał:** Bardzo mądre i fajne podejście. Mówimy o Agile, Scrumie, o manifeście, który powstał po to, żeby uniknąć strat i bezsensowności, żeby nie robić oprogramowania dla samego robienia oprogramowania, które na końcu i tak nie działa. To w kontradykcji do Waterfall. Ciekawe, że tego używasz. Ostatnio napisałem kilka artykułów na naszego bloga o różnych metodach zarządzania projektami czy postępem w marketingu wyszukiwarkowym. Testowałem różne rzeczy: od Six Sigma przez Scrum, czyli zwinne podejście, przez Kaizen i inne, aż stanąłem na PDCA, czyli Plan, Do, Check, Act, w połączeniu z Objectives and Key Results. Świetne, że coś takiego robisz, bo bardzo często te metodologie zarządzania procesem, projektem wydają się niedostępne poza budowaniem oprogramowania.

**Monika:** To jest absurdalne.

**Rafał:** Dlaczego? Jesteś w stanie to dostosować. To nie jest idealne odwzorowanie książki Sutherlanda, który napisał o Scrumie i metodologii zwinnej, ale dopasowujesz, ta luźność w dopasowywaniu rozwiązania pod problem, żeby go lepiej rozwiązywać, jest genialna. Mnie zawsze inspiruje, jak ludzie biorą coś z trochę innej branży: wiecie co, to mi pasuje, zmienię to i git, róbmy rzeczy lepiej dzięki temu.

**Monika:** Dokładnie. Wszystkie te metodologie, które wymieniłeś, najczęściej stosowane do zarządzania projektami, można stosować w każdym aspekcie życia i pewnie często to robimy, tylko tego nie nazywamy. Pomyślmy o budowie domu. To w zasadzie projekt życiowy, który musisz non stop dostosowywać w zależności od warunków, bo kontraktor się nie pojawi, trzeba szybko znaleźć fix, i to też jest podejście zwinne, które stosujemy w codziennym życiu. Dostosowujemy się do warunków. Bardzo lubię korzystać z metodologii, ram czy rozwiązań nie ze swojej branży, ale takich, które widzę, że mogłabym wdrożyć do nauczania języka, bo mogłyby pomóc naszym klientom w szybszym osiąganiu efektów albo w bardziej przyjaznej dla nich formie.

**Rafał:** Fajnie, lubię taką dynamikę i mega to szanuję.

### Co firmy powinny zrobić przed ekspansją zagraniczną?

**Rafał:** Uwaga, drodzy słuchacze, sekcja porada. Jaką radę na koniec dałabyś firmom, które przygotowują ekspansję zagraniczną, w kontekście, w którym ty możesz to zaopiekować? Jedna czy dwie porady, takie actionable points.

**Monika:** To pewnie zależy też od rynku, ale na pewno przygotowanie językowe przynajmniej handlowców, bo zakładam, że zawsze przy ekspansji musimy mieć jakiegoś handlowca, czy to właściciel firmy, czy sprzedawca z danej firmy, który musi się komunikować płynnie, niezależnie czy po angielsku, czy w języku danego kraju, do którego chcemy się udać. Najlepiej, jeżeli to jest osoba z wewnątrz, a nie z zewnątrz. Przygotowanie językowe to za mało. Przygotowanie kulturowe obowiązkowo, bo jeśli wysyłamy handlowca na zupełnie nowy rynek, zwłaszcza jeżeli to ma być sprzedaż B2B, to absolutny must have, żeby ta osoba najpierw zapoznała się z kulturą. Nie wyobrażam sobie umawiania spotkań z potencjalnymi partnerami biznesowymi czy klientami bez zapoznania się z tym, jak to funkcjonuje w tym konkretnym kraju.

**Rafał:** Na 100 procent. Wracamy do tego, o czym mówiliśmy na początku: nie zaniedbywać tego. To nie kosztuje miliony, przypuszczam.

**Monika:** Chociaż kto wie. Na pewno miliony można stracić, wchodząc w rynek na ślepo, czyli próbując zaadaptować metody sprzedaży, które działają na rynku polskim, do nowego rynku bez porządnego researchu. Można stracić miliony i okaże się to, co robią najczęściej firmy: po roku działania i bez efektów, gdy przepaliliśmy pieniądze, dopiero wtedy inwestujemy w szkolenie kulturowe czy językowo-kulturowe. Ja polecam najpierw się przygotować, a potem podbijać rynki, żeby zaoszczędzić pieniądze.

**Rafał:** Tak, i tego się trzymajmy. Ja to powtarzam jak mantrę: najpierw strategia, najpierw research, potem budujemy. Kiedyś usłyszałem od dużej polskiej firmy, parafrazując: hej Rafał, chcielibyśmy wejść na Czechy z naszą sprzedażą. Mówię: super, ciekawy, dojrzały rynek, nastawienie do polskich produktów jest stosunkowo dobre, ostatnio zmienia się względem przeszłości, działa się na marketplace'ach, szczególnie na Heureka.cz, trzeba być też na Allegro, ale potrzebujemy zrobić pełną analizę rynku i dosyć dogłębny research, żeby wiedzieć, z czym się mierzymy i czy warto w kontekście kulturowym, technicznym, operacyjnym i logistycznym. Taki research wykonuję i kosztuje X. Czekałem na odpowiedź tydzień i dostałem: wiesz co, za tyle to my sobie już postawimy sklep, zrobimy reklamy i zobaczymy, czy to działa. Mówię: pozdrawiam. Nie sprawdzałem, czy zadziałało, więc może by się okazało, że zadziałało, to by była tragedia, ale tak nie róbmy. Czasami nawet nie wiesz, ile tracisz. Koszty alternatywne są bardzo często nie do policzenia.

### Zakończenie rozmowy i polecajka

**Rafał:** Ostatnia rzecz od ciebie, droga Moniko: polecajka. To segment, który niedawno wprowadziłem. Książka, film, cokolwiek, co mogłabyś polecić mnie osobiście i naszym słuchaczom.

**Monika:** Powiem tak, nie wiem, czy to będzie lekka lektura, ale a propos kultury Stanów Zjednoczonych. Byłam jakiś czas temu na networkingu i spotkaniu z autorem Maciejem Jarkowcem, który dość dużo pisze o Stanach. Bardzo mnie poruszyła jego książka „Powrócę jako piorun”. To książka o sytuacji Indian i o tym, jak Stany Zjednoczone podeszły do kolonizacji od początku, przez całą późniejszą historię, jak potoczyły się losy Indian, w jaki sposób byli traktowani również w świecie współczesnym, w latach 60., 70., 80. i dalej. Bardzo mnie to poruszyło i natchnęło do tego, że jak wrócę do Stanów, tym razem zwiedzać zachodni brzeg, to na pewno chcę pojechać do Montany i spróbować odwiedzić rezerwat Indian, bo naprawdę ciekawy temat. Jeżeli chodzi o film, także dotykający tych Indian, to ostatnio mnie zainspirował serial, który jest trochę spin-offem Yellowstone, w którym zresztą też fajnie jest, ale w dość małej części przedstawiona sytuacja Indian współczesnych. Spin-off nazywa się bodajże „1923” i pokazuje Montanę i historię między innymi rancza z lat jeszcze przed II wojną światową, ale jest tam też cały wątek indiański: jak Indianie byli w tym nowożytnym świecie traktowani, jak wyglądały szkoły asymilacyjne dla Indian. Bardzo ciekawy i poruszający obraz, jeżeli chodzi o ten aspekt indiański. Polecam, naprawdę ciekawie zrealizowane.

**Rafał:** Ja bym do tego dodał, jakby ktoś chciał sobie to uzupełnić. Chociaż nie widziałem tych rzeczy i nie czytałem tej książki, więc od razu mówię, że się za to biorę i wrócę do ciebie z informacją. Jest fantastyczna książka, wielka księga, trochę alternatywna historia Stanów Zjednoczonych: Howard Zinn, „Ludowa historia Stanów Zjednoczonych”. Książka, która pokazuje ten kraj z totalnie innej perspektywy i dzięki której można zacząć patrzeć na Stany Zjednoczone inaczej. Ten człowiek już nie żyje, ale był bardzo uznanym autorem w Stanach, chociaż nie obeszło się bez problemów, bo tezy, które stawia, oraz fakty, które przytacza, nie są w smak części większości w Stanach. Można się na to natknąć. Polecamy te trzy rzeczy, opiszę je w opisie odcinka. Ze swojej strony, Monika, niesamowicie ci dziękuję. Super rzeczy robisz, ciekawie o nich opowiadasz. Myślę, że to, co robi twój zespół, jest kluczowym elementem przy ekspansji zagranicznej, ale nie tylko: i do poszerzania naszego myślenia, i do tworzenia nowych połączeń neuronowych. To też jest konieczne i tutaj AI nam nie zastąpi tworzenia nowych połączeń neuronowych i nie wyleczy nas z Alzheimera, jak się nie będziemy uczyć.

**Monika:** To dobry punkt.

**Rafał:** Tak, nauka pomaga w walce z Alzheimerem, i to będzie tytuł. Jeszcze raz bardzo ci dziękuję. To była dla mnie przyjemność i mam nadzieję do następnego razu.

**Monika:** Dziękuję ci bardzo. Bardzo mi się dobrze z tobą rozmawiało i fajnie, że mogłam się podzielić pewnymi aspektami swojej pracy. Życzę wszystkim firmom, żeby nie czekały pół roku bądź rok, aż pojawią się pierwsze problemy kulturowe, tylko jednak zapobiegały, tak jak w medycynie: lepiej zapobiegać niż leczyć.

**Rafał:** Wszystkiego dobrego.

**Monika:** Super, dzięki, wszystkiego dobrego.

## Polecajka gościa

**Maciej Jarkowiec, „Powrócę jako piorun”** (książka). Monika poleca ją jako książkę o losach Indian i o tym, jak Stany Zjednoczone podchodziły do kolonizacji, a także o traktowaniu Indian w świecie współczesnym.

**Serial „1923”** (serial, spin-off „Yellowstone”). Monika poleca go za pokazanie historii Montany oraz wątku indiańskiego, m.in. szkół asymilacyjnych.

**Howard Zinn, „Ludowa historia Stanów Zjednoczonych”** (książka). Pozycja dodana przez prowadzącego jako uzupełnienie polecajki gościni: książka pokazująca historię USA z innej perspektywy.

Źródło: https://moszkowcow.com/pl/podcast/monika-sarapa-custom-made-kultura-biznesowa/
